Een Microsoft- en Google-vrij leven klinkt misschien als een utopie die slechts voor enkele techfanaten is weggelegd, maar minder afhankelijk worden van big tech kan wél. Dat is de boodschap van techexpert Joe van Burik, die drie hardnekkige geruchten over digitale zelfstandigheid naar het rijk der fabelen verwijst. 

De roep om los te komen van Amerikaanse technologie klinkt steeds luider nu de Verenigde Staten en Europa vaker tegenover elkaar komen te staan. Of het nou om importheffingen gaat, het mogelijk inpikken van Groenland of het in twijfel trekken van de NAVO: de trans-Atlantische relatiebreuk lijkt een feit. De vraag is alleen of het een vechtscheiding wordt of dat de VS en Europa in harmonie de wegen scheiden.

De Europese afhankelijkheid van de VS op digitaal vlak, die immens is, speelt bij die overgangsfase aan sleutelrol. De vraag is hoe stabiel die nog is en of Europa chanteerbaar wil zijn in tijden van geopolitieke onzekerheid. Door onder meer de beruchte Cloud Act kunnen Amerikaanse autoriteiten namelijk gegevens opeisen die staan opgeslagen in de cloud, digitale opslagplaatsen voor bestanden en gegevens. Zelfs als die op Europese servers staan opgeslagen. 

Dit doen overheidsinstellingen, van het parlement tot de Belastingdienst, massaal, liet IT-kenner Bert Hubert eerder aan deze site weten. Het risico dat daarvan uitgaat is immens, meldde de Algemene Rekenkamer vorig jaar in een kritisch rapport. De Rekenkamer noemt het cloudgebruik van de overheid in het stuk ‘ondoordacht’ en stipt het risico aan dat de Amerikaanse regering informatie over Nederlandse burgers kan inzien of zelfs aanpassen.

Sinds een jaar ontstaan dan ook overal alternatieven om hier iets aan te doen. Van Europese clouds, die dus niet onder de Amerikaanse wet vallen, tot alternatieven voor Microsoft, dat met programma’s als Teams, Word en Outlook op vrijwel elke computer in Nederland te vinden is.

Daar iets aan doen is een goed streven, vindt Van Burik. Maar bij een maatschappelijke ommezwaai als deze komen ook de nodige onwaarheden kijken, ziet hij. De tech-expert, die voor BNR podcast ‘De Grote Tech Show’ maakt, zet de grootste misvattingen over digitale zelfstandigheid op een rij. 

1 Europa beschikt over te weinig kennis om digitaal zelfstandig te worden

“Europa beschikt absoluut over genoeg knowhow om onafhankelijker te worden van Amerikaanse technologie. Over het algemeen zijn het wat kleinere bedrijfjes die hierop inzetten, maar niet over het kapitaal van een Amazon of Google beschikken om snel op te schalen. Daarvoor zijn simpelweg meer gebruikers en klanten nodig; hoe meer overheden en instellingen producten van deze bedrijven afnemen, hoe beter de kwaliteit wordt. Europa heeft het dus deels zelf in de hand.”

Dat het allemaal nog niet zo vlot gaat, komt volgens Van Burik dan ook niet door een gebrek aan kennis. “Het loopt vaak spaak bij de aanbestedingen”, legt de tech-expert uit. “Als overheden of grote ondernemingen bij Europese cloudbedrijven aankloppen voor een contract, blijkt vaak dat daar veel risico’s aan kleven. Amerikaanse bedrijven kunnen nou eenmaal vanwege hun kapitaal en marktmacht meer risico’s op zich nemen dan hun Europese collega’s. Die kleinere partijen kunnen nog niet garant staan voor dingen die mogelijk misgaan.”

Degenen die het hardst schreeuwen dat digitaal op eigen benen staan niet kan of noodzakelijk is, hebben daar bovendien vaak belang bij, stipt Van Burik aan. “Die mensen hoor je vaak dat het (Europa technologisch minder afhankelijk van de VS maken, red.) allemaal niet nodig is. Vaak zijn die mensen nadrukkelijk verbonden met de techbedrijven in kwestie.”

Zo’n soort scenario ontvouwde zich begin dit jaar onder meer in De Telegraaf. De krant sprak met Microsoft-topman Rob Elsinga, die de ontstane ophef over big tech poogde te nuanceren in een groot interview. De National Technology Officer voor Microsoft Nederland zei de zorgen die leven over het mogelijk stopzetten van digitale dienstverlening uit de VS te begrijpen, maar benadrukte ook dat er hardnekkige onjuistheden de ronde doen.

“Maar in plaats van dat wij erbij worden betrokken, worden er vooral sinds Groenland heel eenzijdige dingen geroepen”, aldus Elsinga. “Teksten als ‘Trump kan meelezen in je Microsoft-e-mail, dus we moeten af van Microsoft.’ Dit is zo simplistisch en feitelijk onjuist. Want zo werkt het helemaal niet.”

Elsinga gaf toe dat zijn bedrijf gehoor moet geven aan de Cloud Act, waarin staat dat bedrijven verplicht zijn om gegevens te verstrekken als de Amerikaanse justitie daarom vraagt. “Meestal gaat het om e-mailadressen, in enkele gevallen om organisaties. Vinden wij dat het niet goed is onderbouwd of hebben wij de data niet, dan weerleggen we het en geven we geen informatie vrij.”

“Dat gebeurt in 60 procent van de gevallen”, aldus de Microsoft-topman. “Soms zijn we het oneens met de juridische onderbouwing, dan stappen we naar de rechter. Wij zijn in controle over wat we leveren aan de Amerikaanse overheid.” 

Volgens Van Burik is dat data kán worden opgevraagd ook precies het probleem, niet zozeer hoe vaak of op welke schaal het gebeurt. “Wij hebben gewoon geen cloud, terwijl er enorm gevoelige informatie in wordt opgeslagen. Zulke dingen moet je gewoon in eigen beheer hebben.

2 Er bestaan ook ‘veilige’ Amerikaanse clouds

Sinds de discussie over digitale autonomie in een stroomversnelling is geraakt, zijn er steeds meer grote bedrijven in de cloudwereld die allerlei trucjes uithalen om zorgen over dataveiligheid weg te nemen, ziet Van Burik. “Ze richten dan bijvoorbeeld een dochterbedrijf op dat veiliger lijkt, maar in werkelijkheid ook gewoon onder de Amerikaanse Cloud Act valt”, legt hij uit. 

Amazon doet dit met wat het bedrijf een ‘European Sovereign Cloud’ noemt, dat begin dit jaar door de techgigant werd geïntroduceerd. De geclaimde soevereiniteit van de cloud komt volgens Amazon voort uit de oprichting in Duitsland van het bijbehorende bedrijfsonderdeel. Het techbedrijf heeft dus voor zijn Europese cloud een nieuw moederbedrijf en drie dochterbedrijven opgezet, die alle vier bij onze oosterburen zijn gevestigd. Een cloud die fysiek en logistiek volledig gescheiden is van de Amerikaanse variant dus. 

Maar dat deze nieuwe cloudomgeving gevoelige gegevens zou beschermen tegen Amerikaanse datahonger en sancties, werd al snel tegengesproken door juristen. De toegang tot de data wordt weliswaar bemoeilijkt, maar juridisch gezien kan de kans op Amerikaanse toegang tot de data niet volledig tot nul worden gereduceerd, aldus advocatenkantoor Greenberg Traurig in hun juridische toetsing. 

“Als de cloud van Amerikaanse bedrijven is, kan het uiteindelijk ook worden opgevraagd”, vat Van Burik de situatie samen. “Het is dus simpelweg een non-oplossing.”

3 ‘Gewone’, niet-technische burgers kunnen niets doen tegen big tech

Dat kan wel, zegt Van Burik. “Kijk bijvoorbeeld waar je al jouw data hebt opgeslagen. Vaak zie je dat dit bij bij Google Drive, OneDrive of iCloud wordt gedaan. Al je foto’s, video’s en bestanden kun je redelijk makkelijk verplaatsen naar Europese alternatieven, zoals het Zwitserse bedrijf Proton.”

“Ook kun je een ander e-mailadres aanmaken”, vult Van Burik aan. “Er zijn zelfs telefoons op de markt die niet door de ‘grote twee’ – Android en Apple – zijn ontwikkeld. Check vervolgens ook waar je wifi-router vandaan komt en kijk of je die kan vervangen. Zo kom je al een heel eind.”

Maar de grote klappen moeten vallen bij de overheid en de grote bedrijven, benadrukt de techexpert. “Want dat zet pas echt zoden aan de dijk.”